تاریخ دقیق ابداع بیلیارد مشخص نیست، ولی این موضوع کاملا مشهود است که این رشته گذشته جالب و پر فراز و نشیبی دارد. در این مقاله ی تاریخچه بازی بیلیارد سعی کردیم تا حد امکان به سیر تکامل بیلیارد و اسنوکر اشاره کرده تا دوستداران این رشته به ظاهر آرام در جریان اتفاقات تاریخی آن قرار گیرند. در ابتدا باید بدانید تمام اقشار جامعه از رعیت تا شاهزاده اعم از بانوان و آقایان به بازی بیلیارد میپرداختند. البته این بازی بیشتر مخصوص پادشاهان بود ولی امروزه تمام افراد جامعه میتوانند به راحتی بیلیارد و اسنوکر بازی کنند.
ریشه کلمه بیلیارد
واژه “بیلیارد” یک کلمه فرانسوی است و از کلمه بیلارت (billart) به معنی چوب محکم بازی و از کلمه بال (balle) به معنی توپ گرفته شده است. ابتدایی ترین فرم بازی بیلیارد در قرن 15 میلادی مانند بازی کریکت روی زمین در فضای سرباز انجام میشد و به مرور به فضای سربسته انتقال و به شکل امروزی ارتقا پیدا کرد، که در ادامه تغییرات در هر مرحله را توضیح میدهیم.
بیلیارد در قرن 16 میلادی در فرانسه رواج بیشتری داشت. و در انگلستان از زمان شکسپیر به چشم آمده، وی در یکی از نمایشنامه های خود به نام “آنتونی و کلوئپاترا” به آن اشاره کرده است. در سال 1600 مردم آشنایی کافی با این رشته را پیدا کردند و بازی بیلیارد بین عموم رواج بیشتری پیدا کرد.
تجهیزات بیلیارد
حالا که می خواهیم در مورد تاریخچه بازی بیلیارد صحبت کنیم بیایید به سیر تکاملی تجهیزاتی که در این بازی استفاده می شود هم کمی بپردازیم. با ما همراه باشید.
چوب بیلیارد
در ابتدا از گرزی چوبی برای هل دادن توپها استفاده میشد و در اواخر 1600 چوب بیلیارد ساخته شد.استفاده از گرز محدودیت هایی برای ضربات نزدیک به لبه میز ایجاد میکرد در حدی که افراد از ته چوب کمک میگرفتند. به دسته آن (queue) گفته میشد که به معنی دم است و جالب است بدانید واژه (cue) از اینجا آمده است.
تا مدت مدیدی فقط آقایان اجازه استفاده از چوب بیلیارد را داشتند و خانم‌ها باید از گرز استفاده می‌کردند، چون به نظر می‌رسید که خانم‌ها پارچه میز را با آن پاره میکنند.
در مقطعی فردی برای افزایش اصطکاک بین چوب و توپ بیلیارد از گچ استفاده کرد ( حتی قبل از استفاده سرچوب) این موضوع باعث پیشرفت عظیمی در اجرای بازی شد. تجهیزات و لوازم بیلیارد به دلیل انقلاب صنعتی بعد از 1800 درانگلستان به سرعت توسعه یافت.
سر چوب بیلیارد
در تاریخچه بازی بیلیارد؛ ابتدای قرن ١٨ در اروپا در سال 1823 سرچوب چرمی چوب بیلیارد ساخته شد که این مورد هم باعث پیشرفت بسیار زیادی در روند بازی شد. بازیکنان توانستند ضربات به اصطلاح افه دار یا به توپ بزنند. چوب بیلیارد از ابتدا تا سال 1829 بصورت یک تکه ساخته میشد و بعد از آن چوب بیلیارد دوتکه نیز تولید و استفاده شد.
میز بیلیارد
میزهای اولیه بیلیارد، ظاهر متفاوتی نسبت به میزهای امروزی داشتند. سطح میز پوشش سبز رنگی داشت تا تداعی کننده زمین چمن باشد و در اطراف میز از دیواره های صافی استفاده میشد تا از پرتاب توپ به بیرون جلوگیری شود. کم کم بازیکنان متوجه شدند توپ در برخورد با لبه ها تغییر جهت میدهد، به همین دلیل مدتی به دیواره ها ضربه میزدند و همان موقع “bank shot” متولد شد.
تا حدود سال ١٨٣۵ سطح همه میزهای بیلیارد از چوب به تخته سنگ(slate) تغییر یافت، چوب به مرور خمیده میشد ولی سنگ استقامت بیشتری داشت. در سال ١٨٣٩ فردی فرآیندی برای محکم‌تر کردن پلاستیک کشف کرد که در سال ١٨۴۵ برای ساختن باند (cushion) بیلیارد از آن استفاده شد. سایز میز بیلیارد: در قرن 18 طول و عرض یک در دو به یک اندازه استاندارد بدل شده بود و قبل از آن سایز ثابتی برای میز وجود نداشت. در نهایت در سال ١٨۵٠ میز بیلیارد به شکل امروزی آن تکامل پیدا کرد.
قوانین حاکم بر بازی بیلیارد از حدود سال 1770 تا 1920 همان قوانین حاکم بر بازی بیلیارد در انگلستان بود، در بازی اسنوکر از 22 توپ و در بازی بیلیارد انگلیسی از 3 توپ استفاده میشد. با توجه به شواهد احتمالا این بازی توسط مهاجران انگلیسی و هندی به آمریکا وارد شده است. در سال 1850 اولین کتاب درباره بیلیارد آمریکایی توسط پدر بیلیارد آمریکا(میشل فلان) نوشته شد، وی در تلاش برای طراحی و ساخت یک میز بیلیارد استاندارد بود که در پایان نیز به این مهم دست یافت. در سال 1890 بازی ایتبال و در ادامه سال 1910 بازی استریت پول و حدود سال 1920 بازی ناین بال ابداع شد.
در آن زمان مردم بیلیارد را بازی های کاروم میدانستند و pool را به بازی های دارای پاکت اختصاص داده بودند. در طول دهه 1930 بیلیارد و سه کوشن و pool در مرکز توجه قرارگرفتن، از سال 1878 تا 1956 مسابقات قهرمانی بیلیارد و pool تقریبا سالانه برگزار میشد. با وقوع جنگ جهانی اندکی این بازی از رونق افتاد ولی بامرور تاریخ در میابیم بیلیارد با دو رویداد هیجان انگیز از افول پیش آمده خارج شده و مجددا به محبوبیت خود رسیده و این دو رویداد مربوط به اکران فیلم “کلاهبردار” در سال 1961 و فیلم “رنگ پول” در سال 1986 است.
زنان و بیلیارد
در دهه بیست میلادی، سالن‌های بیلیارد مکانی بود که آقایان برای وقت گذرانی،سیگار کشیدن، دعوا، قمار و بازی در آنجا جمع می‌شدند.سالن‌های امروزی هیچ شباهتی به نمونه‌های اولیه خود ندارند، تا همین چند وقت اخیر هم بیلیارد کاملا تحت سلطه آقایان قرار داشت و فضای سالن‌های بیلیارد به شدت خشونت‌آمیز بود و زنان به سختی در آنجا پذیرفته می‌شدند. با این وجود اگر به تاریخچه بازی بیلیارد نگاه کنیم، زنان مشتاقانه از قرن ١۵ این بازی رو انجام می‌دادند، اما در گذشته برای زنان بسیار دشوار بود که در این بازی مهارت کسب کنند،
زیرا بازیکنان مرد و خانواده و دوستان از آن‌ها حمایت نمی‌کردند و پیدا کردن یک مربی زن با تجربه بسیار سخت بود. همانگونه که این وضعیت تغییر کرد و در حال تغییر است، می‌توانیم منتظر باشیم که زنان در توانایی با مردان برابری کنند و یا حتی از آنان عبور کرده و بازی بیلیارد را به قله جدیدی ببرند.
در اوایل قرن 20 بازی بیلیارد سازماندهی شد و در قالب فدراسیون به جامعه ورزشی معرفی شد. هم اکنون دارای فدراسیونی 40 ساله بوده و به زودی قرار است به بازی های المپیک وارد شود.
تاریخچه بازی بیلیارد در ایران
بیلیارد توسط روس ها و انگلیسی ها به ایران وارد شد و این بازی در ایران به سبک روسی ها بازی میشود. تا قبل از سال 1342 بیلیارد فقط توسط افراد خاصی مثل: بازنشستگان ارتش و هنرمندان و نظامیان بازی میشد و پس از آن به اماکن عمومی وارد شد. در سال 1380 فدراسیون بولینگ و بیلیارد جمهوری اسلامی ایران تاسیس شد و این بازی در ایران نیز به رسمیت شناخته شد.
امروزه در ایران حدودا 1000 بازیکن اعم از بانوان و آقایان به صورت حرفه ای و نیمه حرفه ای درحال رقابت هستند و پیوسته تلاش میکنند تا در میادین بین المللی مقام های حائز اهمیتی برای کشورمان کسب کنند. اسنوکر در چندسال اخیر به طور چشمگیری در ایران محبوب شده و دنبال کنندگان زیادی دارد، شاید دلیل این موضوع را بتوانیم به نماینده کشورمان در تور حرفه ای ها نسبت دهیم. حسین وفایی پرچمدار ایران در اسنوکر جهان باعث جلب توجه عموم مردم به این رشته شده، به امید روزی که پاکت بیلیارد نیز مانند اسنوکر مسابقات جهانی داشته تا نمایندگان شایسته ما بتوانند در آن سطح نیز کسب مقام کنند.
بازی بیلیارد، ورزشی سرگرم کننده که میتوان آنرا بصورت گروهی و انفرادی بازی کرد. این رشته به دلیل ظاهر آرامی که دارد اکثرا فک میکنند ورزش ساده ایست اما بازیکنان علاوه بر آمادگی ذهنی و تمرکز بالا باید آمادگی بدنی لازم برای ایستادن و پیاده روی طولانی را داشته باشند.
در کشور ما ایران ورزش بیلیارد تاریخی بیش از صد سال دارد. همزمان با کشف نفت و ورود انگلیسی ها به ایران و شهر مسجد سلیمان کارمندان آن ها برای گذران وقتشان تفریحاتی همچون بیلیارد داشته اند که در سال های نخست ورود میز بیلیارد به ایران مخصوص انگلیس ها بوده ولی با توجه به جذابیت این رشته کم کم پای ایرانی ها و کارمندان شرکت نفت به کلوپ های آن زمان بیلیارد باز شد و این تاریخ اغاز بیلیارد برای ایرانیان محسوب می شود، در شمال ایران نیز روس ها در بندر انزلی میز های پسرامسد را وارد کرده بودند.
ابتدا در چند شهر نفت خیز ماننده مسجد سلیمان ، ابادان ، گچساران و امیدیه و… بیلیارد پا گرفت و کم کم باشگاه های ازاد بیلیارد شروع به فعالیت کردند از جمله بزرگترین و معروف ترین باشگاه های بیلیارد ایران باشگاه اقبال متعلق به وزیر نفت در دوران پهلوی دوم بود. جالب است بدانید ارتش ایران در ورزش بیلیارد فعالیت می کرده و تیم داری کرده است! همچنین بازیکنان آن زمان همچون خانلر جهانبانی قهرمان اسنوکر و بیلیارد انگلیسی ایران از تیم مناطق نفتخیز مدتی با تیم تانک سازی ارتش قرارداد داشته و حقوق دریافت میکرد.
همه اینها نشان دهنده عقبه و سابقه طولانی بیلیارد در ایران است، این تاریخچه امروز قهرمانی همچون حسین وفایی را تحویل جامعه و ورزش بیلیارد و اسنوکر داده که مرتبط با تیم پالایشگاه ابادان با بیش از ۵۰ سال سابقه فعالیت حرفه ایست.
